کالبدشکافی چالش‌های انگیزشی دانشجویان رشته‌های کشاورزی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، جاسم گلابی‌فر، محقق دانشکده علوم و فناوری‌های پزشکی دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات تهران با همکاری دانشگاه خوارزمی، مطالعه‌ای درخصوص علت‌های کاهش انگیزه تحصیلی و پژوهشی در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته کشاورزی انجام داده‌اند. آنها تلاش کرده‌اند با نگاهی تحلیلی، تصویری روشن‌تر از عامل‌های مؤثر بر این وضعیت ارائه دهند.

برای انجام این پژوهش، از رویکردی موسوم به «تئوری بنیادی» استفاده شده است. این روش، روشی پژوهشی است که در آن محققان به جای شروع از یک فرضیه قطعی، تلاش می‌کنند از دل داده‌ها و تجربه‌های واقعی شرکت‌کنندگان، الگو‌ها و چارچوب مفهومی استخراج کنند. داده‌های این مطالعه از طریق مصاحبه با ۳۵ دانشجوی تحصیلات تکمیلی رشته کشاورزی جمع‌آوری شد.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که افت انگیزه تحصیلی و پژوهشی در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی کشاورزی، ریشه در شش دسته عامل اصلی دارد: عوامل زیرساختی، روانشناختی، آموزشی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی.

این نتیجه نشان می‌دهد که کاهش انگیزه، حاصل یک مشکل تک‌بعدی نیست. به بیان ساده، دانشجو ممکن است هم‌زمان با دشواری‌های آموزشی، نگرانی مالی، مشکلات مدیریتی در محیط دانشگاه، فشار‌های اجتماعی و مسائل فردی روبه‌رو باشد و همین هم‌پوشانی، انگیزه او را تضعیف کند.

در میان این عوامل، بخش روانشناختی نقش محوری داشته است؛ یعنی عامل‌هایی که به احساس درونی دانشجو، امید او به آینده و برداشتش از شرایط موجود مربوط می‌شوند، اهمیت بیشتری در توضیح افت انگیزه داشته‌اند.

در میان عوامل روانشناختی، دو مورد بیش از همه برجسته بوده‌اند: نداشتن اطمینان نسبت به آینده شغلی و نارضایتی از شرایط موجود. این دو عامل می‌توانند به طور مستقیم احساس بی‌فایدگی یا فرسودگی در مسیر تحصیل و پژوهش را تقویت کنند.

پژوهشگران بر پایه این یافته‌ها، چارچوبی با عنوان «نظریه تعامل عوامل چندگانه» ارائه کرده‌اند. معنای ساده این نظریه آن است که انگیزه تحصیلی و پژوهشی یک پدیده چندبعدی است و عامل‌های مختلف نه تنها جدا از هم عمل نمی‌کنند، بلکه می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند. بنابراین، اگر قرار باشد این مشکل کاهش یابد، باید به مجموعه‌ای از شرایط به صورت هم‌زمان توجه شود، نه اینکه تنها یک بخش از مسئله هدف قرار گیرد.

اهمیت این یافته‌ها در آن است که نگاه ساده‌انگارانه به افت انگیزه را کنار می‌گذارند. گاهی تصور می‌شود اگر دانشجو انگیزه کافی ندارد، مشکل فقط به خود او مربوط است؛ اما این پژوهش نشان می‌دهد که محیط آموزشی، وضعیت اقتصادی، کیفیت مدیریت، امکانات، چشم‌انداز شغلی و شرایط اجتماعی نیز در شکل‌گیری این وضعیت نقش دارند. به همین دلیل، راه‌حل نیز باید گسترده و چندلایه باشد.

در بخش دیگر تحقیق فوق که نتایج آن در «دوفصلنامه پژوهش‌های تربیتی» وابسته به دانشگاه خوارزمی و انجمن علمی روانشناسی تربیتی ایران منتشر شده، تأکید شده است که برای بهبود انگیزه، لازم است عوامل موجود یا تشدیدکننده افت انگیزه به‌خوبی شناسایی شوند و برای آنها راه‌حل‌های عملی طراحی شود. این نگاه می‌تواند به سیاست‌گذاران آموزش عالی کمک کند تا مسئله را واقع‌بینانه‌تر ببینند.

در این پژوهش همچنین چند پیشنهاد کاربردی مطرح شده‌اند، از جمله در نظر گرفتن مشوق‌هایی برای ادامه تحصیل، تقویت حمایت‌های مالی از دانشجویان، فعال‌تر شدن مراکز مشاوره دانشگاه، برگزاری کارگاه‌ها و سمینار‌های مرتبط با افزایش انگیزه، ارتقای کیفیت آموزشی استادان، استفاده از فناوری‌های روز و ایجاد رابطه صمیمانه‌تر میان استاد و دانشجو.

همچنین بر تدوین سرفصل‌های درسی متناسب با نیاز‌های شغلی جامعه، کاربردی‌تر شدن آموزش، ایجاد امکان اشتغال با درآمد مناسب برای فارغ‌التحصیلان رشته کشاورزی و اختصاص بودجه لازم برای رشته‌های آزمایشگاهی تأکید شده است. این پیشنهاد‌ها نشان می‌دهند که مسئله انگیزه، هم به وضعیت امروز دانشجو مربوط است و هم به تصویری که او از آینده خود می‌بیند.