تعزیه؛ پیوند شعر و نمایش

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، فتحعلی‌بیگی با اشاره به جایگاه شعر در تعزیه گفت: ادبیات تعزیه از سنت شعر فارسی تأثیر پذیرفته است، اما آنچه در تعزیه به عنوان شعر یا کلام منظوم به کار می‌رود، با شیوه سرایش شاعران بزرگی چون سعدی، حافظ و نظامی تفاوت دارد.

وی افزود: در تعزیه، شعر بیش از آنکه در خدمت آفرینش ادبی باشد، در خدمت گفت‌وگو و روایت نمایشی قرار می‌گیرد؛ به همین سبب اشعار عمدتاً به صورت زبان حال شخصیت‌ها و در قالب گفتگو ارائه می‌شود و بسیاری از ظرافت‌های رایج در شعر کلاسیک فارسی، جای خود را به کارکرد نمایشی داده‌اند.

این استاد هنرهای نمایشی با بیان اینکه در برخی متون تعزیه از ابیات شاعران بزرگ تضمین‌هایی شده است، اظهار کرد: بخش عمده کلام منظوم تعزیه برای پیشبرد روایت، بیان احساسات و آشکار کردن موقعیت شخصیت‌ها، در برابر مخاطب شکل گرفته است.

وی در ادامه به نقش موسیقی در تعزیه پرداخت و گفت: موسیقی تعزیه نیز متناسب با ساختار نمایشی آن شکل می‌گیرد و از ابتدا تا انتهای یک مجلس، وزن شعری یکنواختی وجود ندارد. شعر و موسیقی بر اساس موقعیت نمایشی، فضای عاطفی و شرایط شخصیت‌ها تغییر می‌کنند.

فتحعلی‌بیگی تصریح کرد: همان‌گونه که تعزیه را می‌توان نوعی شعر نمایشی دانست، موسیقی آن نیز «موسیقی نمایش» است؛ موسیقی‌ای که در خدمت انتقال احساسات، ویژگی‌های درونی و موقعیت‌های مختلف شخصیت‌ها قرار دارد و متناسب با خشم، اندوه، تنهایی یا حرکت، نغمه‌های متفاوتی را طلب می‌کند.

وی با اشاره به ساختار گفت‌وگومحور تعزیه افزود: گفت‌وگوها در مجالس مختلف تعزیه گاه در قالب چند بیت، دوبیتی، تک‌بیت و حتی مصرع‌به‌مصرع شکل می‌گیرد و در بسیاری از موارد، تغییر صحنه یا موقعیت نمایشی به تغییر وزن شعر نیز منجر می‌شود.

این پژوهشگر هنرهای آیینی ادامه داد: گاهی سرعت و ضرب‌آهنگ گفت‌وگوها متناسب با فضای نمایش افزایش می‌یابد و از قالب‌های متداول شعری فاصله می‌گیرد؛ ظرفیتی که نشان می‌دهد بسیاری از صنایع ادبی در تعزیه در خدمت هنر نمایش قرار گرفته‌اند.

فتحعلی‌بیگی در بخش دیگری از سخنان خود به برخی برداشت‌های نادرست درباره اشعار تعزیه اشاره کرد و گفت: تصور سستی اشعار تعزیه ناشی از نادیده گرفتن کارکرد نمایشی آن است؛ زیرا این اشعار برای ارتباط مستقیم با مخاطب سروده شده‌اند و به همین سبب زبانی ساده‌تر و قابل فهم‌تر دارند.

وی در پایان تأکید کرد: اگر اشعار تعزیه بیش از اندازه پیچیده و مملو از ظرافت‌های ادبی بود، ارتباط مخاطب با آن دشوار می‌شد. از همین رو در طول تاریخ، نسخه‌هایی که از زبانی روان‌تر و عمومی‌تر برخوردار بوده‌اند، بیشتر مورد استقبال تعزیه‌خوانان و مخاطبان قرار گرفته‌اند.