اولویت ما باید مدیریت مصرف باشد و نه افزایش تولید

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، آقای مالک شریعتی نیاسر در برنامه گفتگوی ویژه خبری، به تشریح چالش ناترازی انرژی در کشور پرداخت و بر ضرورت اولویت‌بخشی به مدیریت مصرف در برابر افزایش تولید تأکید کرد.
مشروح این گفتگو به شرح زیر است:

سؤال: هر از گاهی در سال‌های مختلف در رابطه بنزین و بحث سوخت و انرژی در کشور طرح‌های مختلفی می‌بینیم بحث‌های مختلفی می‌شود، هر از گاهی موضوعاتی اجرایی می‌شود، آسیب شناسی می‌شود و یا تا آخر بحث‌هایی را متوجه خودش می‌کند. اصلاً بحث انرژی و سوخت و بنزین چرا مطرح می‌شود و چرا باید به آنها توجه کنیم و الان در کشور ما در چه وضعیتی هستند؟

شریعتی: لازم است عرض کنم که ما با موضوع ناترازی انرژی در کشور مواجه هستیم. مفهوم ناترازی انرژی به طور خلاصه این است که ما در مواقعی از سال یا در تمام سال تولید ما از مصرف ما کمتر است؛ بنابراین باید این را مدیریت کنیم که این مدیریت به چند روش می‌تواند اتفاق بیفتد که در دو گروه اینها را می‌شود دسته بندی کرد. گروه اول افزایش تولید است یعنی این ناترازی را با عرضه بیشتر جبران کنیم. گروه دوم راه حل کاهش مصرف است یعنی یا مصرفی که زیادتر است را کم کنیم یا تولیدی که کمتر است را بالا ببریم تا اینها با همدیگر تراز شود. بنده به دلایل کارشناسی ادعا می‌کنم اولویت ما باید مدیریت مصرف باشد و نه افزایش تولید. نه اینکه تولید را نباید افزایش بدهیم، اما وقتی در یک شرایط خاصی قرار می‌گیریم که ممکن است به بحران نزدیک شویم باید بسنجیم براساس شرایط بهترین انتخاب را بکنیم که سریع‌تر به جواب برسیم.

سؤال: چقدر ناتراز هستیم؟

شریعتی: در حوزه‌های مختلف ناترازی‌های مختلفی داریم، در حوزه بنزین که موضوع برنامه است، ما تقریباً به صورت میانگین مصرف سال گذشته در روز درخصوص میزان فروش و عرضه و تقاضای جامعه ۱۳۵ میلیون لیتر در روز بوده است. آنچه که در پالایشگاه‌های داخلی در کشور تولید می‌شود و بعضی از تولیدات دیگر که آنها را می‌گوییم بنزین تولید داخل، محصولات پتروشیمی و اینها که بنزین را تأمین می‌کنیم، مجموع تولید پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌هایی که به دست می‌آوریم تقریباً ۱۱۵ میلیون لیتر در روز تولید داخلی ما است. یعنی چیزی حدود ۲۰ میلیون لیتر در روز‌های مختلف کمبود عرضه بنزین نسبت به تقاضای جامعه داریم.

سؤال: ظرفیت افزایش روزانه را داریم؟

شریعتی: حتماً ظرفیت داریم، یکی از ایراد‌های ما این است که چرا ما در سال‌های بخصوص (قطع صدا و تصویر) آن سیر افزایش تولید را انجام نداده‌ایم. یعنی چیزی مثل پالایشگاه ستاره خلیج فارس که در سال‌های قبل‌تر شروع شده بود و در دهه ۹۰ به بهره برداری رسید و الان نیمی از بنزین تولید داخل را تأمین می‌کند، ما باید به تولید بیشتر می‌رسیدیم و حتی کل ظرفیت تولید نفت مان را به فرآورده تبدیل می‌کردیم.

سؤال: چرا نرسیده‌ایم؟

شریعتی: کم کاری دولت‌ها بوده است، در دولت‌های مختلف کم کاری بوده است. بالاخره یکی از روش‌های خنثی سازی تحریم نفتی این است که آن را به فرآورده تبدیل کنیم. آنچه که نیاز داخل است مصرف کنیم، البته با تدبیر، بخشی را هم برای صادرات ببریم که صادرات فرآورده تحریم ناپذیر است، محموله‌های کوچک است، اما ما در تولید الان عقب ماندگی داریم. امروز که مشکل داریم و در کوتاه مدت و میان مدت باید مشکل را رفع کنیم، دچار بحران نشویم، اولویت با تولید نیست، گرچه باید تولید هم انجام شود و به سمت تولید ببریم.

سؤال: می‌گویید مشکل داریم و با برنامه کوتاه مدت و میان مدت، با این دو برنامه مشکل فعلی ما حل می‌شود؟

شریعتی: می‌شود حل کرد.

سؤال: بازه زمانی برنامه میان مدت و برنامه کوتاه مدت چقدر باید باشد؟

شریعتی: ما این در برنامه هفتم کاملاً عددگذاری کرده‌ایم. فصل انرژی برنامه هفتم را اگر باز کنیم میزان تولید بنزین چقدر باید افزایش پیدا کند، میزان تولید گازوئیل چقدر باید افزایش پیدا کند، برق و گاز و برق تجدیدپذیر چقدر باید افزایش پیدا کنند، میزان کاهش مصرف چقدر باید باشد، مدیریت مصرف در ماده ۴۶ یعنی از ماده ۴۲ تا ماده ۴۶ برنامه هفتم در قانون برنامه هدفگذاری کمی کرده‌ایم.

سؤال: برنامه هفتم را در شرایطی دیده‌اید که شاید شرایط جنگی را در آن لحاظ نکردیم. الان شرایط جنگی برای کشور می‌بینیم و دشمنی که زیرساخت انرژی ما را در بازه زمانی مورد هدف قرار داد؟

شریعتی: تقریباً خیلی شرایط جنگی الان تغییر ویژه‌ای در برنامه هفتم ایجاد نخواهد کرد، در این موضوع، ممکن است در موضوعات دیگر ایجاد کند ولی، اما اگر هم ایجاد کند ضرورت بهینه سازی و مدیریت مصرف را برای ما بیشتر می‌کند. چهار شاخص اینکه شاخص اول اولویت ما باید مدیریت مصرف باشد نه به این معنی که تولید بیشتر مهم نیست یا اینکه بعضی از برنامه‌های بلندمدت مثل اصلاح وضعیت خودرو‌های کشور که باید کاهش مصرف در آنها اتفاق بیفتد و مردم مقصر آن نیستند، خودرویی که دراختیار مردم قرار می‌گیرد به قیمت پایین تر، قیمت خودرو که الان بالااست، به نسبت قیمت خودرو‌های کم مصرف خارجی که الان است، خودروی پرمصرفی است و مردم مقصر نیستند. باید دولت برنامه ریزی می‌کرده خودروساز‌ها به سمت تولید خودرو‌های کم مصرف بروند یا دراختیار قرار دادن خودرو‌های کم مصرف با قیمت مناسب دراختیار مردم. در برق و گاز هم همینطور است، بخاری کم مصرف و کولر کم مصرف وغیره؛ بنابراین آنها سرجای خودش درست.

اما شرایطی که الان داریم و ممکن است وارد بحران شویم، راه حل آن مدیریت مصرف است، چون یک فرصت کمتر الان داریم. یعنی کار‌های مدیریت مصرف زودبازده است و مثل تولید نیست، ساخت پالایشگاه جدید سه تا پنج سال طول می‌کشد. هزینه گزاف بسیار زیادی نمی‌خواهد، پروژه‌های مدیریت مصرف با هزینه‌های بسیار کم و کوچک و خرد خرد می‌شود انجام شود، اما یک پالایشگاه بزرگ چند ده همت پول می‌خواهد تا انجام شود. پارامتر سوم فناوری است، پروژه‌های مدیریت مصرف فناوری‌های زیادی نمی‌خواهند، بسیار ساده هستند، از فرهنگ سازی شروع می‌شود تا کار‌های دیگری مثل دوجداره کردن پنجره‌ها و مدیریت سفر‌ها و ... از اینها شروع می‌شود و از مردم می‌خواهیم کمک کنند. مردم همیشه همراهی کرده‌اند، اما مسئولیت اصلی با مسئولین است، با سازمان‌های دولتی و نهاد‌های حکومتی است. یک سوم از انرژی کشور صرف مصارف خانگی می‌شود، دو سوم آن در شرکت‌ها و صنایع و ادارات و نهاد‌های عمومی و حکومتی و اینها دارد مصرف می‌شود، آنها باید الگوسازی کنند.

سؤال: الان کمیسیون انرژی در بخش نظارتی خودش بر مدیریت مصرف انرژی نظارت می‌کند؟

شریعتی: در برنامه‌های کمیسیون است، اما دوستان بعنوان جمع بندی توضیح می‌دهند که چه برنامه‌هایی مصوب شده است و باید آنها را دنبال کنیم. مهمترین نکته بعدی مردمی بودن است، پروژه‌های تولیدی خیلی مردمی نیست، گرچه می‌شود تأمین مالی آن را مردمی انجام داد، اما مردم در پروژه مدیریت مصرف خرد خرد همکاری کنند، نتیجه آن را ببینند و شاخص آخر اینکه ما فرصت بسیار زیادی را در گذشته از دست داده‌ایم که الان می‌توانیم آن را به فرصت جدید تبدیل کنیم. به قول شهید سلیمانی در تهدید‌ها فرصتی‌هایی است که در خود فرصت‌ها نیست. فاصله ما با نرم جهانی و شاخص‌های جهانی در مدیریت مصرف بسیار زیاد است. یعنی فرصت‌های زیادی که در سال‌های متمادی مثلاً در دو دهه اخیر انجام نداده‌ایم، با یک مقدار کار کردن، با یک مقدار برنامه ریزی می‌توانیم سریع به نتیجه برسانیم و ۱۰ الی ۲۰ درصد مدیریت مصرف را انجام بدهیم؛ بنابراین جمع بندی اولیه از مقدمه این است که اولویت با مدیریت مصرف است.

سؤال: قرار است قیمت بنزین افزایش پیدا می‌کند که این مقدمه‌ها را می‌گویید؟

شریعتی: دو ایده در کشور وجود دارد که دارد به موازات هم جلو می‌رود و اشکال تصمیم گیر‌های کشور این است که به تصمیم قاطع و قابل دفاع نمی‌رسند و آن را زود اجرا نمی‌کنند، داریم فرصت از دست می‌دهیم. یک ایده گران سازی است که ما با آن مخالف هستیم.

سؤال: شما یعنی مجلس؟

شریعتی: بله، بنده که مخالف هستیم و عموم نماینده‌ها هم مخالف هستند. چون در جلسه نظارتی که به صورت وبیناری حدود ۴۵ روز پیش انجام شد با حضور وزیر نفت و رئیس سازمان بهینه سازی مصرف انرژی در کشور صحبت کردند همه کسانی که صحبت کردند، چه نماینده‌های منتخب صحن، چه رئیس کمیسیون انرژی و چه نماینده‌هایی که در کمیسیون انرژی بودند و چه هیئت رئیسه گفتند ما با گران سازی بعنوان ایده برتر مخالف هستیم.

سؤال: مردم هم مخالف هستند؟

شریعتی: بله، مردم هم مخالف هستند؛ بنابراین همراهی مردم با نماینده‌ها اینجا وجود دارد. این ایده چه می‌گوید، خیلی مهم است، اثر دارد، چگونه ایده گران سازی که ما با آن مخالف هستیم اثر دارد، می‌گوید آنقدر گران کن که یک عده دیگر از بازار مصرف خارج شوند، طبیعتاً وقتی یک کالایی خیلی گران شود یک عده‌ای نمی‌توانند آن را مصرف کنند و یا مجبور می‌شوند مصرف شان را کم کنند، پول ندارند، بخصوص طبقه محروم یعنی از ایده گران سازی طبقه برخوردار منتفع می‌شوند. به این دلیل است که ما مخالف هستیم نه به این دلیل که باعث کاهش مصرف نمی‌شود، حتماً باعث کاهش مصرف می‌شود.

سؤال: فقط کاهش مصرف نیست افزایش قیمت در تمام مؤلفه‌های زندگی مردم است که به تأکید شما کم برخوردار‌ها ضرر می‌بینند؟

شریعتی: بله، بخصوص کالای بنزین یک کالای خاص در کشور است که علاوه بر اثر خودش روی کالا‌های دیگر هم اثر می‌گذارد، یک کالای استراتژیک است و نه فقط در ایران. الان بازار امریکا را نگاه کنید چرا امریکایی‌ها نقطه تاب آوری شان در حوزه بنزین بسیار حساس است. در این جنگی که درگیر آن هستند چه برای امریکایی‌ها شاخص است، می‌گویند بنزین چقدر است. الان در تنگه هرمز چه اتفاقی افتاده است، کجا می‌فهمد، در نرخ بنزین، برای همه کشور‌ها نرخ بنزین مهم است؛ یک کالای خاص و استراتژیک است، بنابراین یک ایده وجود دارد که می‌گوید گران کن تا کمتر مصرف کنند. بله این اتفاق می‌افتد، ولی به چه قیمتی؟ به قیمت ناعدالتی، فشار روی مردم، حذف طبقه محروم از برخورداری از مصرف بنزینی که با یک خودروی مثلاً قدیمی مسافرکشی می‌کند، کارش را انجام می‌دهد، تردد می‌کند، از شهرک‌های اقماری شهر‌های بزرگ می‌آید کار می‌کند برمی‌گردد، دارد استفاده‌ای می‌کند، شما این قدر گران می‌کنید او نمی‌تواند استفاده کند، حالا تبعات اجتماعی و امنیتی همه سر جای خود؛ بنابراین این ایده اساساً از قبل شکست خورده است، چند بار هم امتحان شده، آبان ۹۸ را یادآوری می‌کنم، بنابراین چه کسی طرفدار این ایده است؟ به صراحت عرض می‌کنم در کشور امروز در دولت؛ سازمان برنامه و بودجه، مسئول و مدافع این ایده است؛ می‌گوید ما گران می‌کنیم، زورشان نمی‌رسد این قدر گران کنند که مصرف را خیلی کاهش دهد، هم چوب را می‌خوریم و هم پیاز را.

سؤال: شاید آنها هم توجیه‌شان این است که بحث‌های منابع مالی برای کشور به جهت‌هایی نیاز است؟ اگر بخواهیم مردم را در نظر بگیریم، شرایط جنگی و منابع مالی کشور را هم در نظر بگیریم، راه حل منصفانه برای این موضوع؟

شریعتی: دقیقاً صورت‌مسأله را اگر درک کنیم، می‌رسیم به راه حل درست، بعضی راه‌حل‌ها؛ راه حل هستند، اما راه حل غلطی هستند، به دلایل دیگر، یعنی ما نباید مسائل ریاضی حل کنیم؛ در جامعه و اقتصاد ما نمی‌توانیم مسائل را یک بعدی حل کنیم. وقتی در جامعه با سرنوشت انسان‌ها و یک کشور طرف هستیم، نمی‌توانیم بگوییم راه حل این است بنزین را گران کن، مردم کمتر مصرف کنند.

سؤال: باز هم تأکید می‌کنیم در کشور ما گران شدن بنزین؛ یعنی گران شدن بسیاری از کالا‌هایی که در زندگی ما تأثیر دارد و استفاده می‌کنیم؟

شریعتی: مسأله این است که ما میزان بنزینی که می‌توانیم در جامعه توزیع کنیم، از میزان تقاضایی که وجود دارد، کمتر است. این صورت‌مسأله است. با چه روش‌هایی می‌شود این را حل کرد؟ با تولید؛ زمان و هزینه زیادی می‌برد، فناوری می‌خواهد، با خودروی کم‌مصرف؟ بله آن هم زمان می‌برد، حتماً هم باید این کار را کنند، عرض کردم آن هم باید اتفاق بیفتد، حرف‌هایی هم که ما می‌زنیم، منافاتی با آنها ندارد، بروند انجام دهند، واقعاً هم باید انجام دهند. ما ادعا کردیم، دولت ادعا کرد ایران خودرو را واگذار کرده به یک شرکت خصوصی که بیاید این مسائل را حل کند، بیش از یک سال گذشته، هم خودرو را گران کردند، هم مصرف تغییری نکرده، باید بیایند جواب دهند. اینها مسائل مهمی است که سر جای خود باید بحث شود. بحث قاچاق؛ قاچاق خیلی در بنزین مسأله نیست. راه حل اولی که غلط بود، عرض کردم، دولت می‌گوید بودجه کم دارم؛ راست می‌گوید، می‌گوید این بودجه‌ای که کم دارم را نباید بروم صف واردات بنزین با قیمت مثلاً ۸۰ هزار تومان کنم و بیایم با قیمت ۱۵۰۰ تومان بفروشم. کسری بودجه، تورم، ناترازی بودجه و ... اتفاق می‌افتد، می‌گوید پس بیایم گران کنم، پولش را در بیاورم؟ می‌گوید تو که نمی‌توانی معادل آن عدد گران کنی؛ مثلاً نمی‌توانی ۸۰ هزار تومان کنی، معلوم است که دولتی نمی‌ماند بعد از این اتفاق. تجربه کردیم؛ دلیل؛ تجربه؛ بنابراین ما به او می‌گوییم بیا کاری کن با مردم صادقانه صحبت کن و بگو مردم عزیز من ۱۱۰ میلیون لیتر در روز می‌توانم بنزین عرضه کنم، تقاضای شما ۱۳۵ میلیون لیتر است، ۱۳۰ میلیون لیتر است، من ۲۰ میلیون لیتر کم دارم، نه من عادلانه سهم هر ایرانی را به او بدهم، بگویم این سهم تو از بنزین یارانه‌ای است، سهمت را به خودت می‌دهم، خودت مدیریت کن، اگر خودرو داری، مصرف کن.

سؤال: این سهم که الان یک طور‌هایی لحاظ می‌شود؟

شریعتی: نه، نمی‌شود. این نمودار؛ توزیع خودرو به ازای افراد است؛ یعنی نگاه می‌کنیم که کسانی که خودرو‌های زیادی دارند چقدر از جامعه هستند؛ تک خودرویی‌ها چقدر هستند، دو خودرویی‌ها چقدر هستند؟ این بر اساس نفر است، نمودار بعدی نشان می‌دهد که تعداد زیادی از آدم‌ها خودرو‌های زیادی دارند، این نمودار بهتر است؛ خانوار‌های تک‌نفره، دونفره، سه نفره و چهار نفره که دارای یک خودرو یا دو خودرو هستند؛ نگاه می‌کنید و می‌بینید تعداد کمی از خانوار‌ها خودرو‌های زیادی دارند و تعداد زیادی از خانوار‌ها دارای یک خودرو یا دو خودرو هستند؛ این خانوار‌هایی هستند که خودرو دارند تازه، جدول بعدی خیلی جالب است؛ این جدول نشان می‌دهد که ۴۵ درصد از خانوار‌های کشور اصلاً خودرو ندارند؛ این آمار سال ۱۴۰۱ است و خیلی تغییر نکرده، شاید شده باشد ۴۶ تا ۴۷ درصد یا کمتر یا بیشتر، تقریباً نیمی از خانوار‌های کشور فاقد خودرو هستند، یا آنهایی که خودرو دارند در دهک‌های مختلف توزیع آن نشان می‌دهد هر چه دهک‌شان بالاتر می‌رود برخورداری آنها از خودرو بیشتر می‌شود، پس عادلانه نیست. الان با وضعیت فعلی که ما بنزین را به خودرو می‌دهیم؛ آن خانواری که بیشتر خودرو دارد، بیشتر استفاده می‌کند؛ پس برخورداری از یارانه، عادلانه نیست. پس چه کار باید کنیم؟ روشی که روش دوم است و الان سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی کشور آن را دنبال می‌کند؛ بحث مدیریت و توزیع عادلانه بنزین به افراد؛ بدون افزایش قیمت است و ایجاد یک بازار انرژی که به مردم اجازه دهیم خودشان مدیریت کنند، مردم بهترین مدیر هستند. دولت‌ها استفاده کردند از این فرصت‌ها، نتوانستند مدیریت کنند، ما یک بار هم مدیریت را به مردم واگذار کنیم؛ بگوییم سهم‌تان مشخص است، همه دیگر می‌دانند سهم‌شان چقدر است. مثل امروز؛ یارانه کالایی را با کالابرگ به مردم می‌دهیم، مگر نمی‌دهیم؟ الان اگر من بخواهم کالابرگ خود را به شما واگذار کنم، باهم حساب و کتاب کنیم، کسی از ما ایراد می‌گیرد؟ به همه مردم کالابرگ می‌دهیم، زیرساخت آن هم وجود دارد؛ این زیرساخت کاملاً آماده است.

سؤال: چقدر شدنی است؟

شریعتی: کاملاً شدنی است. از این جمله آقای پزشکیان استفاده می‌کنم که هر کس می‌تواند بیاید بگوید من می‌توانم انجام دهم، من ادعا می‌کنم می‌توانم انجام دهم و البته ادعا می‌کنم در دولت خود شما این سازمانی که ایجاد شده، می‌تواند انجام دهد، سریعتر تصمیم بگیریم و اجرا کنیم. یک بار یک تصمیم دیگری غیر از تصمیم‌های غلط گذشته دنبال کنیم. البته با ملاحظات، الزامات و رعایت شرایط آن؛ نه این که بی‌گدار به آب بزنیم، برنامه‌ریزی کنیم، با دقت انجام دهیم، کاملاً شدنی است، زیرساخت وجود دارد و موجب رضایت در مردم خواهد شد.